iGREEN

مسجد سپهسالار

مسجد سپهسالار، آخرين شاهكار ايراني ۱۲۲ ساله شد

مسجد و مدرسه سپهسالار بر اساس نقشه های دارالاخلافه در شرقی ترین نقطه تهران قدیم واقع اند. جایی محصور میان درختان چهار باغ بزرگ . نگارستان ، بهارستان ، نظامیه و باغ سردار که حالا جز اسمی و خاطره ای ردی از آنها نمانده است ...



ـشيده لالمي:
بهارستان تنها نمانده ، تاریخ اینجا هنوز نفس می کشد.کوچه را که بکاوی خشت خشت خانه ها بوی تاریخ می دهند ، بوی زندگی نسل هایی که آمدند و بی درنگ جا بر ردپای هم نهاده اند و حالا از آنها همین خانه های آجری مانده و میدانی که خود تاریخ است .رد تاریخ را که از مجسمه مدرس ایستاده در میانه میدان دنبال کنی ، ساختمان های مسجد و مدرسه سپهسالار چشم نواز است و تابلوهای قرمز مدام به تو هشدار می دهند که ورود ممنوع است.همجواری با مجلس بهانه مناسبی است که ورود همه حتی گردشگران به مهمترین بنای تاریخی دوران قاجار در تهران ممنوع باشد، مگر با اجازه کتبی.
مسجد و مدرسه سپهسالار بر اساس نقشه های دارالاخلافه در شرقی ترین نقطه تهران قدیم واقع اند. جایی محصور میان درختان چهار باغ بزرگ . نگارستان ، بهارستان ، نظامیه و باغ سردار که حالا جز اسمی و خاطره ای ردی از آنها نمانده است .
سیم خاردارها و سربازان ایستاده بر ورودی های مدرسه و مسجد سپهسالار اگر بگذارند ، مقرنس کاری های کم نظیر ورودی های بنا چشم را خیره می کند. نگاه که می کنی. نقشه ها را که می کاوی بنا شش ورودی اصلی دارد که معماری کم نظیری آمیخته به هنر ایرانی بر پیکر آنها نشسته است .
«فریدون برومندی»، کارشناس بناهای تاریخی می گوید :«اين بنا داراي سه ورودي در بخش شمالي بوده كه به علت احداث كتابخانه مجلس توسط مهندس سیحون در سال 1342 خورشیدی مسدود و ارتباط اين قسمت از بنا با باغ بهارستان قطع شده است. در جبهه‌هاي غربي (ورودي اصلي)، شرقي و جنوبي نيز در حال حاضر سه ورودي وجود دارد. ورودي اصلي با عقب‌نشيني نسبت به پياده‌رو از الگوي
جلوخان تبعيت كرده و ورودي شرقي نيز چنين الگويي را به صورت ساده‌تري دارا ست.» ورودي جنوبي كه هنگام ساخت بنا در كوچه‌اي شش متري قرار داشته سردري ساده دارد كه به حياط دارالشفا گشوده مي‌شود.خوب که نگاه کنی دیگر از دار الشفا خبری نیست و اکنون این فضا به محلی برای پاسخگویی به سوالات شرعی مراجعه کنندگان به مسجد تبدیل شده است .




عمیق تر که نگاه کنی در پس ورودي‌هاي غربي و شرقي هشتي تقسيم بندی معماری دیدنی وجود داردكه اولي به گفته «برومندی» با پوشش كاربندي و عرقچين و دومي با كاسه‌سازي پوشش داده شده‌اند.
«برومندی» می گوید :«طاق هفت كاسه در هشتي شرقي از شاهكارهاي دوران شاگردي استاد جعفريان معمارباشي كاشاني است كه در سه كاسه وسط مينياتوري از هفت كاسه را ساخته است. زمانی که این طاق را ساخته هنوز استاد نبوده و به دلیل شاگرد بودن اجازه نداده اند به داخل بنا راه پیدا کند و کارش را در همان ورودی تمام کرده و رفته است .»
سپهسالار را باید از بناهای مهم و شاخص تاریخ معماری ایران به شمار آورد که نمونه کاملی از معماری متداول آن دوره را به نمایش می گذارد.
معماري اين بنا كه شايد بتوان به جرات آن را آخرين شاهكار ايراني دانست، همانند بسياري ديگر از مساجد ايراني داراي الگوي چهار ايواني است.
«برومندی » در این باره می گوید :«اين بنا بي‌ترديد يكي از بناهاي شاخص و مهم تهران و به لحاظ تزيينات كم‌نظير و تناسبات موزون در آن اثري ارزشمند در معماري ايراني به شمار مي‌رود. ساختمان آن با الهام از بهترين نمونه‌هاي پيشين خود همچون مسجد سيد و مسجد حكيم اصفهان و مسجد سلطاني سمنان و دانشگاه الازهر مصر طراحي شده و از هر نظر تابع الگوهاي معماري سنتي ايراني است.» تاریخ گواهی می دهد که طراح و ناظر بنا ميرزا مهدي‌خان شقاقي، ممتحن‌الدوله (1263 _ 1327 ه.ق) و سازنده آن ابوالحسن‌خان معمارباشي است.
ميرزا مهدي‌خان شقاقي فرزند رضاقلي‌خان از حقانين ايل قشقايي است. وي پس از دو سال تحصيل طب در دارالفنون در سن 14 سالگي به همراه گروه 42 نفري از دانش‌آموزان ايراني به فرانسه فرستاده شد. او در آنجا به علت اندام درشت خود به «حسين كُرد» معروف شد اما پس از طي دو سال تحصيلات مقدماتي و گرفتن ديپلم در مدرسه ديپ به پاريس بازگشت و وارد مدرسه مهندسي راه و پل‌سازي شد و در سال 1243 ش (1864 م)ديپلم مهندسي خود را دریافت کرد.
وي در سفر سوم ناصرالدين شاه به اروپا (1306 ه.ق) يكي از همراهان او بود و به همين جهت به لقب ممتحن‌الدوله نائل شد.
از جمله آثار مهندسي ممتحن‌الدوله مي‌توان به طرح منزل و مسجد و مدرسه سپهسالار، نقشه قصر فيروزه و چند بناي ديگر اشاره کرد. وي مدتي نيز در زمان وزارت قوام‌الدوله به عنوان مستشار وزارت امور خارجه به خدمت پرداخت. از او آثار و نوشته‌هاي عديده‌اي بر جاي مانده كه خاطرات وي از مهم‌ترين آنها است.
ممتحن‌الدوله شقاقي در خاطرات خود مي‌نويسد: «... طراحي و ساختن آن بنا به من رجوع گشت. من استاد حسن معمار قمي را جهت همكاري از قم به طهران آوردم، و مرحوم ميرزاحسن خان منشي اسرار هم همراهي مي‌نمود و شهريه و انعام دادند و ساختن اين بناها از مسجد ناصري (سپهسالار) و عمارت بهارستان به من و او واگذار شد. من به عنوان مهندس طراح فقط در ساختن آن بنا نظارت مي‌كردم. مرحوم آقاوجيه سپهسالار ثاني كه طرف توجه ميرزاحسن خان بود متاسفانه اين خدمت معماري را از آن استاد قمي ذوفن را از خدمت خارج نمود، و من ماندم با يك مشت معماران مورد اعتماد كه _ الحمدالله _ ساختمان‌ها را به اتمام رسانديم.»
در زمان حيات ممتحن‌‌الدوله فرزندان سوم و يازدهم وي در ايران به نام‌هاي كيومرث (مهدي)، ماژور حصن‌‌السلطنه (1258 – 1290 ش) و حسنعلي خان شقاقي (1280 – 1322 ش) و فرزند هفتم وي محمدعلي خان شقاقي (1273 – 1249 ش) هنگام نبرد با ارتش آلمان در بحبوحه جنگ جهاني اول به وسيله گاز سمي نيروهاي آلماني مسموم شد و بدين ترتيب كشته شدند و از دست رفتن آنها سبب افسردگي روحي شديد در وي شد.
با وجود اينكه طراحي مسجد و مدرسه سپهسالار به مهندس ميرزا مهدي خان شقاقي منتسب است اما به گفته صاحب نظران تاثير بسزاي استاد حسن قمي در شكل‌گيري اين بنا انكارناپذير است.
حياط مربع مدرسه سپهسالار با چهار ايوان، ايده‌آل مسجدسازي ايراني است. انبار اين حياط 62 در 63 متري مي‌باشد كه از چهار جهت دو طبقه ساخته شده است و 60 حجره در دو طبقه براي سكونت طلاب علوم ديني وجد دارد.
شبستان تابستاني كه از تركيب ايوان جنوبي، نبدخانه و سه گنبد جنبي و دو گوشواره تشكيل شده است، بزرگترين و دیدنی ترین فضاي مسجد است. در واقع اين قسمت از بنا موجب تمايز آن با ديگر مساجد شده و آن را در رديف آخرين شاهكار معماري دوره سنتي قرار داده است. روي گوشواره‌ها دو گنبد به دهانه 10 متر و ارتفاع 15 متر قرار گرفته است كه در مجموع مساحتي نزديك به 1300 مترمربع را اشغال نموده است. چنانچه «برومندی » می گوید :«معمار در اين تجربه در واقع به جاي استفاده از فيلپوش با استفاده از سيستم طاق و تويزه، گنبد را روي چهار نقطه قرار داده است اين تحول معماري مستلزم راه‌حلي سازه‌اي بوده كه در نوع خود بي‌سابقه است و از اين نظر سبك‌ترين و ظريف‌ترين گنبدخانه را خلق کرده است. »
جدا از شبستان تابستانی شبستان زمستاني این مسجد با ستون‌هاي ظريف سنگي و طاق‌هاي آجري متنوع در پشت ايوان شرقي كاملا تابع الگوهاي مسجدسازي ايراني ساخته شده است . اين فضا با 44 ستون سنگي ، به چهل ستون معروف است. اين قسمت از بنا به شهادت اسناد تاریخی اواخر دهه چهل توسط استاد لرزاده تغييرات مهمي يافته است .در این دوره تمام تزئینات این ستون ها که خاص و موسوم دوره قاجار بود زیر لایه ای از سنگ های مرمر مدفون شد.
حیاط مربع شکل را که دور بزنی ، حجره‌هاي طلبه‌ها الگوي ديگري است كه در كنار ايوان‌ها و مهتابي‌ها، مسجد و مدرسه را كامل مي‌كند و موجب وسعت فضاي حياط شده است. اغلب حجره‌ها داراي يك ايوان كوچك در قسمت ورودي، يك فضاي سه قسمتي اصلي و يك پستو است. پستو به عنوان اتاقي متغير در قناسي زمين قرار گرفته و در سلسله مراتب فضايي، خصوصي‌ترين بخش حجره را تشكيل مي‌دهد. مجموعه فضاهايي كه اشاره شد به همراه هشت مناره رفيع كه بلندترين آنها 37 متر و كوتاه‌ترين آن 25 متر ارتفاع دارند، فضاي اصلي مسجد را شكل مي‌دهد.
چهار مناره جنوبي با پايه‌هايي كه تا حدود سه متر آن سنگ است به طرز ظريف و دل‌پسندي حجاري در مفاصل و جرز سنگ‌ها براي استحكام بنا سرب‌ريزي شده است و تمامي مناره‌ها با كاشي لعابدار مصور و منقوشند.
حياط كوچكي در جنوب شرقي بنا قرار دارد كه زماني حياط دارالشفا بوده و امروز بنام حياط پاسخگويي به «سئوالات شرعي و دريافت وجوهات» مشهور است و زماني در وسط آن حوضچه وجود داشته است. در شمال اين مجموعه حياط ديگري قرار دارد كه محل سكونت نايب‌التوليه مسجد مي‌باشد. اين بخش داراي شاه‌نشيني در قسمت شرقي و تعدادي اتاق در قسمت غربي است و در شمال حياط تعدادي اتاق كوچك براي سرويس بهداشتي و آبدارخانه وجود دارد. اين قسمت‌ها از الگوي يك بناي مسكوني حياط مركزي تبعيت كرده است.
در كنج شمال غربي بنا تالار ستون‌داري به نام چهل شير وجود دارد كه در مركز آن در ميان هشت ستون حوض سنگي قرار دارد كه آب انبار و محل وضوخانه مدرسه و مسجد بوده و از قنات اختصاصی مسجد به نام مهران مجرايي داشته است. برومندی میگوید :« حالا دیگر قنات خشک شده ، خشک خشک. »
سرت را که بالا بگیری ، بالاي ايوان شمالي، ساعت بزرگ مسجد و مدرسه قرار دارد.سالهاست به خواب رفته .کی « کسی نمیداند » این را « برومندی»می گوید اما تومی توانی چهره دو برادر ساعت ساز را ببینی که کنار ناقوس ها بالا می روند ، پایین می آیند و می گویند :«ساعت کار می کند.زنده است.ببینید الان 10 دقیقه جلو رفته اما درست می شود چند روز دیگر صدای ناقوس هایش را همه می شوند.»
آنها برادران ساعتچی اند .آمده اند که زندگی را به ساعت قدیمی سپهسالار بازگرداند.می گویند :« ساعت کاملی در زمان خود بوده .در حد و اندازه های ساعت بیگ بن برلین است .باور نمی کردیم که راه بیفتد.»
صدای «برومندی » از جای دیگر بلند می شود که :« اين ساعت با سه ناقوس در سال 1880 میلادی ساخته شده و در زمان سلطنت ناصرالدين شاه از پاريس به تهران حمل و دراين قسمت از بنا نصب شده است. »
نگاه که می کنی ،ساعت مدرسه دو صفحه دارد يكي رو به صحن مدرسه و ديگري رو به جانب عمارت ميرزا حسين‌خان سپهسالار (مجلس شوراي ملي سابق). دنباله ايوان شمالي كه سالها پیش از این گلخانه زمستاني مدرسه بوده از سال 1310 ش به تالار سخنراني، تدريس، وعظ و تبليغ تبديل شده است. حالا اين تالار محل دارالقرآن و بسيج ‌مجموعه است.
ساختمان كتابخانه در ضلع شمال شرقي مدرسه قرار دارد كه در سال 1313 ش به صورت هماهنگ با مدرسه در دو طبقه و يك زيرزمين طراحي و ساخته شده است. قسمت غربي آن در سال 1315 ش به فرهنگستان علوم ايران اختصاص يافت كه اكنون جزو ساختمان كتابخانه و بخشي از آن نيز جزو ساختمان اداري مدرسه محسوب مي‌شود.
«برومندی » آجرهای رنگ به رنگ را نشان می دهد و می گوید :«همان موقع براي وسعت بخشيدن به حياط كتابخانه از فضاي اتاق‌هاي جنوبي حياط مربوطه كاسته شد و نماي اين قسمت در هماهنگي با نماي كتابخانه دستخوش تغييرات شد. »
بخش فرسوده جنوب شرقي مسجد پشت به شبستان زمستاني كه زماني گرمابه و سرويس‌هاي بهداشتي مدرسه را در خود جاي داده بود،‌ در اوايل دهه 1370 ش تخريب و به جاي آن بنايي ناهمگون با مجموعه براي كلاس‌هاي درس و اداري مدرسه و ناهارخوري و سرويس‌هاي بهداشتي ساخته شد. عمیق تر که نگاه می کنی انگار این قسمت خود را به بنا تحمیل کرده ،انگار از جنس دیگری است.
سال 57 که انقلاب شد، مسجد و مدرسه سپهسالار به مدرسه عالی شهید مطهری تغییر نام داد.این روزها مسجد و مدرسه عالي شهيد مطهري میزبان بسیاری از مراسم مهم مذهبي، كشوري و لشكري است و به اين اعتبار مي‌توان آن را بناي يادماني دانست كه در تحولات سياسي يكصد ساله اخير مطرح بوده است. بنایی همسایه با ساختمان قدیمی مجلس یا همان دارالشورا که بر سردرش حک شده «عدل مظفر» .جایی ایستاده بر نقطه عطف تاریخ این سرزمین: میدان بهارستان . میدانی که هنوز تاریخ را نفس می کشد با سپهسالار ،مدرس و خانه هایی که خشت هایشان بوی تاریخ و کهنگی می دهند بوی مجلس ، مشروطه آزادی خواهی ...

به اشتراک بگذارید

اضافه کردن نظر

کد امنیتی
تازه کردن

راهنمای ارسال مقاله برای سایت

A D V E R T I S M E N T

تبلیغات در معماران

بنر